Cognitieve gedragstherapie bij specifieke fobieën kan helpen om vermijding te doorbreken en op een beter hanteerbare manier met angst om te gaan. Een sterke angst voor bijvoorbeeld vliegen, dieren of hoogtes kan het dagelijks leven kleiner maken, maar behandeling richt zich op kleine stappen die passen bij jouw situatie en tempo. Lees verder hoe dit werkt.
Wat is een specifieke fobie?
Bij een specifieke fobie is er sprake van een sterke angst voor een bepaald voorwerp, dier of situatie. Denk aan vliegen, honden, spinnen, hoogtes, bloed of injecties. Alleen de gedachte aan de situatie kan al spanning oproepen. Wanneer contact met de angstbron niet te vermijden is, kan iemand veel stress ervaren.
Angstklachten komen in verschillende vormen voor. Cognitieve gedragstherapie bij angststoornissen richt zich onder meer op de wisselwerking tussen gedachten, gevoelens en gedrag. Bij een specifieke fobie ligt de aandacht vaak bij één duidelijke angstprikkel en de manieren waarop iemand daarmee omgaat.
Een specifieke fobie zegt niet dat iemand zwak is of niet wil. Angst kan heel aanwezig zijn, ook wanneer iemand zelf begrijpt dat een situatie voor anderen minder bedreigend lijkt. Hoe de angst wordt beleefd en welke invloed deze heeft, verschilt per persoon.
Vermijding kan een specifieke angst in stand houden
Vermijden geeft vaak direct opluchting. Iemand die bang is om te vliegen, kiest bijvoorbeeld voor een treinreis of zegt een reis af. Wie hoogtes spannend vindt, neemt mogelijk niet deel aan activiteiten op een hoge verdieping, brug of uitkijkpunt. Bij angst voor dieren kan iemand een andere route nemen om een hond uit de weg te gaan.
Die opluchting is begrijpelijk, maar kan het patroon ook in stand houden. Door de situatie niet mee te maken, ontstaat er weinig ruimte om andere ervaringen op te doen. De verwachting dat het niet te verdragen is of dat er iets misgaat, wordt dan niet getoetst.
Vermijding kan verschillende vormen aannemen. Veelvoorkomende voorbeelden zijn:
- situaties volledig uit de weg gaan;
- steeds controleren of een angstbron aanwezig is;
- iemand anders vragen om mee te gaan of taken over te nemen;
- vluchten zodra spanning oploopt;
- afleiding zoeken om de angst niet te hoeven voelen.
Ook voorspellende angst kan hierbij een rol spelen. Dat is de spanning die al ontstaat voordat iemand met de situatie te maken krijgt. Bijvoorbeeld dagen vooraf piekeren over een vlucht, terwijl die vlucht nog niet heeft plaatsgevonden. Dit kost veel energie en beïnvloedt keuzes in het dagelijks leven.
Werkt CGT bij een specifieke fobie?
Cognitieve gedragstherapie, vaak afgekort tot CGT, is een psychologische behandeling die kijkt naar belemmerende gedachten, gevoelens en gedragspatronen. Bij specifieke fobieën kan CGT worden ingezet om te onderzoeken wat de angst oproept, welke verwachtingen daarbij spelen en hoe vermijding het patroon beïnvloedt.
Een belangrijk onderdeel kan exposure zijn. Dit betekent dat iemand onder begeleiding stapsgewijs oefent met datgene wat angst oproept. Het doel is niet dat angst meteen verdwijnt. De behandeling kan er wel aan bijdragen dat iemand ervaart dat spanning aanwezig mag zijn en dat handelen ondanks die spanning mogelijk kan worden.
CGT kan ook aandacht geven aan gedachten die de angst versterken. Bij hoogtevrees kan iemand bijvoorbeeld verwachten dat diegene direct de controle verliest. Bij vliegangst kan de gedachte ontstaan dat elke lichamelijke sensatie gevaar betekent. Een behandelaar helpt om zulke verwachtingen te onderzoeken en te kijken naar gedachten die realistischer en helpender zijn.
De aanpak wordt afgestemd op de hulpvraag, klachten en persoonlijke doelen. Daardoor is er geen vast stappenplan dat voor iedereen hetzelfde verloopt. De psycholoog of orthopedagoog bespreekt tijdens het traject hoe de oefeningen aansluiten en kan de aanpak bijstellen.
Exposure bij een fobie verloopt in kleine stappen
Exposure is een vorm van oefenen waarbij de angstprikkel niet steeds wordt vermeden. Dit gebeurt zorgvuldig en op een tempo dat past bij de cliënt. Vaak wordt eerst samen in kaart gebracht welke situaties spanning geven en hoeveel spanning zij oproepen.
Daaruit kan een angsthiërarchie ontstaan: een rangorde van minder spannende naar meer spannende situaties. Bij angst voor honden kan het bijvoorbeeld gaan van praten over honden, naar het bekijken van een foto, het zien van een hond op afstand en later mogelijk dichterbij blijven staan. De precieze stappen verschillen per persoon en situatie.
De opbouw kan er in grote lijnen zo uitzien:
- Bespreken welke situatie of prikkel angst oproept.
- Onderzoeken welke gedachten, verwachtingen en vormen van vermijding meespelen.
- Een overzicht maken van haalbare oefenstappen.
- Stapsgewijs oefenen met de angstprikkel, met begeleiding waar dat passend is.
- Bespreken wat iemand vooraf verwachtte en wat er tijdens of na de oefening gebeurde.
Soms start exposure denkbeeldig of met beelden en video’s. Wanneer dat aansluit bij de situatie, kan daarna worden geoefend met de echte angstprikkel. Bij een vliegfobie kan de behandeling bijvoorbeeld eerst gaan over gedachten rond vliegen of beelden van een luchthaven. Bij angst voor hoogtes kan een lagere, overzichtelijke situatie een eerste stap zijn. Het gaat niet om zo snel mogelijk het moeilijkste doen.
Hoe bouw je angst stap voor stap af?
Angst stap voor stap afbouwen betekent niet dat je jezelf moet dwingen om angstvrij te zijn. Spanning kan juist onderdeel zijn van het oefenen. Door niet direct weg te gaan en een situatie niet volledig te vermijden, kan iemand nieuwe ervaringen opdoen. Hoe dit verloopt, verschilt per persoon.
Herhaling kan daarbij een rol spelen. Een enkele oefening hoeft niet direct te veranderen hoe iemand over een situatie denkt of voelt. Door passende stappen opnieuw te oefenen, ontstaat meer vertrouwen in het omgaan met spanning. Ook kan duidelijker worden welke gedachten vooral belemmeren en welke strategieën steun bieden.
Een behandelaar kan helpen om oefeningen overzichtelijk te houden. Dit is vooral relevant als de angst veel invloed heeft op school, werk, relaties of vrije tijd. Bij kinderen en jongeren kunnen ouders betrokken worden bij de kennismaking, het behandelplan en de evaluatie, zodat de begeleiding aansluit bij de leefomgeving.
CGT richt zich op gedachten en gedrag
Bij specifieke fobieën gaat het niet alleen om de angstprikkel. Ook de betekenis die iemand eraan geeft, kan invloed hebben op de spanning. Iemand die bang is voor een dier kan bijvoorbeeld denken dat elk dier onverwacht dichtbij komt. Iemand met vliegangst kan vooraf veel rampscenario’s voor zich zien. Zulke gedachten kunnen angst versterken, maar zijn niet altijd eenvoudig uit te zetten.
In cognitieve gedragstherapie wordt onderzocht welke gedachtepatronen terugkomen. Vervolgens kan worden gekeken of deze gedachten helpen of juist beperken. Praktische oefeningen en gesprekken kunnen bijdragen aan meer grip op emoties, gedrag en terugkerende denkpatronen.
Meer informatie over de mogelijkheden vind je op de pagina over cognitieve gedragstherapie bij angst. Daar lees je hoe deze behandeling kan worden afgestemd op klachten, doelen en de persoonlijke situatie.
Wanneer professionele begeleiding passend kan zijn
Het kan lastig zijn om vermijding alleen te doorbreken, zeker wanneer de angst al langere tijd aanwezig is of veel keuzes beïnvloedt. Professionele begeleiding biedt ruimte om de angst rustig te onderzoeken, doelen te bepalen en stapsgewijs te oefenen. Daarbij is er aandacht voor wat iemand aankan en nodig heeft.
Brein & Welzijn biedt persoonlijke psychologische begeleiding en behandeling voor kinderen, jongeren en volwassenen met angstklachten en andere hulpvragen. Een psycholoog of orthopedagoog onderzoekt of cognitieve gedragstherapie bij jouw situatie past en welke aanpak daarbij aansluit. Wil je bespreken wat mogelijk is? Plan dan een gratis kennismakingsgesprek.
