Exposure binnen cognitieve gedragstherapie bij angst is een stapsgewijze manier om minder ruimte te geven aan vermijding. Door niet meteen angstopwekkende situaties te vermijden, kan iemand onderzoeken wat er werkelijk gebeurt en met het verdragen van spanning te oefenen. De opbouw, het tempo en de begeleiding verschillen per persoon. Lees verder om te ontdekken hoe exposure binnen CGT wordt ingezet.
Wat is exposure binnen CGT?
Exposure betekent letterlijk blootstelling. Binnen cognitieve gedragstherapie, vaak afgekort tot CGT, gaat het om gecontroleerd oefenen met datgene wat angst oproept. Dat kunnen situaties, gedachten, voorwerpen of lichamelijke sensaties zijn. Bij Cognitieve gedragstherapie bij angststoornissen staat het herkennen van angstgedachten, gevoelens en gedragspatronen centraal.
Angst kan ertoe leiden dat iemand bepaalde momenten, plekken of contacten vermijdt. Vermijding kan op korte termijn opluchting geven. Tegelijk krijgt iemand minder gelegenheid om te ervaren of de gevreesde uitkomst werkelijk optreedt. Exposure richt zich daarom op het geleidelijk aangaan van wat spannend is, binnen een passende en vooraf besproken opbouw.
Het doel is niet dat angst direct verdwijnt. Het doel is vooral dat iemand meer ruimte kan ervaren om te handelen, ook wanneer er spanning aanwezig is. Tijdens het oefenen kan blijken dat de situatie anders verloopt dan verwacht, dat spanning kan veranderen of dat iemand meer aankan dan vooraf gedacht. Welke ervaring iemand opdoet, verschilt per situatie en persoon.
Waarom vermijding angst in stand kan houden
Vermijden is een begrijpelijke reactie op angst. Wie spanning voelt bij een situatie, wil daar vaak zo snel mogelijk vandaan. Dat kan bijvoorbeeld gaan om een gesprek voeren, alleen reizen, ergens wachten of een activiteit ondernemen. Ook uitstellen, afleiding zoeken of veel geruststelling vragen kan soms onderdeel zijn van een vermijdingspatroon.
Wanneer iemand een situatie steeds uit de weg gaat, blijft de verwachting dat die situatie gevaarlijk of onhoudbaar is vaak bestaan. Er is dan weinig gelegenheid om die verwachting te toetsen. Exposure kan helpen om dit patroon beter te begrijpen en stap voor stap te doorbreken. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar de situatie zelf, maar ook naar gedachten, gevoelens en gedrag eromheen.
Een behandelaar kan samen met de cliënt onderzoeken welke reacties de angst kleiner lijken te maken, maar het oefenen tegelijk moeilijker maken. Denk aan snel weggaan, steeds controleren of alleen deelnemen wanneer een vertrouwd persoon aanwezig is. Het herkennen van zulke patronen kan een onderdeel zijn van de begeleiding.
Hoe bouw je een exposureschema op?
Een exposureschema is een overzicht van situaties die spanning oproepen, gerangschikt van beter haalbaar naar moeilijker. Zo’n schema helpt om niet meteen met de meest belastende stap te beginnen. Binnen een behandeling wordt de opbouw afgestemd op de hulpvraag, de klachten, het dagelijks functioneren en het tempo van de cliënt.
De gebruikelijke stappen binnen een schema zijn:
-
In kaart brengen welke situaties, gedachten of sensaties angst oproepen.
-
Bespreken wat iemand verwacht dat er zal gebeuren en welk gedrag daarbij vaak ontstaat.
-
De situaties ordenen van minder naar meer spannend.
-
Een eerste oefenstap kiezen die uitdagend maar uitvoerbaar voelt.
-
De ervaring na afloop bespreken en bepalen of herhaling of een volgende stap passend is.
De eerste stap hoeft niet groot te zijn. Juist een overzichtelijke stap kan helpen om ervaring op te doen zonder dat de spanning te veel oploopt. Herhaling is vaak waardevol, omdat één ervaring niet altijd voldoende is om een verwachting te veranderen. Een behandelaar kan tijdens het traject regelmatig bespreken hoe de oefeningen verlopen en de aanpak aanpassen als deze niet goed aansluit.
Een voorbeeld van een geleidelijke opbouw
Stel dat iemand spanning ervaart in sociale situaties. Een schema kan dan beginnen met een kleine handeling die enige spanning geeft, gevolgd door een moeilijkere sociale situatie. Welke stappen passend zijn, hangt af van de persoon en de hulpvraag. Het voorbeeld is dus geen vast behandelplan.
-
Een kort contactmoment aangaan in een bekende omgeving.
-
Een vraag stellen aan iemand die minder vertrouwd is.
-
Bij een activiteit aanwezig blijven wanneer spanning voelbaar wordt.
-
Een gesprek voeren zonder voortdurend geruststelling te zoeken.
Bij exposure gaat het niet om presteren of bewijzen dat angst er niet mag zijn. Het gaat om ruimte maken voor nieuwe ervaringen. Soms kan iemand merken dat de spanning afneemt. Soms blijft er spanning, maar lukt het wel om te doen wat belangrijk is. Beide ervaringen kunnen worden meegenomen in de verdere begeleiding.
Moet exposure altijd spannend zijn?
Exposure mag spanning oproepen, omdat juist die spanning onderdeel is van wat iemand leert kennen en verdragen. Het hoeft echter niet overweldigend te zijn. Een stap die te groot voelt, kan ontmoedigen en maakt herhaling lastiger. Daarom past een geleidelijke opbouw meestal beter dan direct beginnen met de moeilijkste situatie.
De mate van spanning verschilt. Wat voor de één een beperkte stap is, kan voor een ander veel vragen. Ook kunnen angstklachten per dag verschillen. In cognitieve gedragstherapie is er daarom aandacht voor wat haalbaar is, wat iemand wil veranderen en welke ondersteuning tijdens het oefenen passend is.
Het kan helpen om exposure te zien als oefenen in aanwezigheid van spanning, niet als een test die je moet halen. De behandelaar kan helpen om verwachtingen vooraf te verkennen en na afloop te kijken naar wat er feitelijk gebeurde. Daardoor ontstaat er meer zicht op het verschil tussen wat iemand vreesde en wat er tijdens de oefening werd ervaren.
Exposure als onderdeel van persoonlijke begeleiding
Exposure is geen losstaande oefening die voor iedereen hetzelfde is. Het kan een onderdeel zijn van cognitieve gedragstherapie wanneer dit aansluit bij de klachten, doelen en persoonlijke situatie. Naast praktische oefeningen bestaat CGT uit gesprekken waarin belemmerende gedachten, overtuigingen en gedragspatronen worden onderzocht. Zo kan iemand werken aan meer grip op gedachten, emoties en gedrag.
Voor kinderen en jongeren kan de betrokkenheid van ouders een rol spelen. Ouders kunnen bij de kennismaking en het behandelplan betrokken worden. Ook dan blijft de invulling afhankelijk van de leeftijd, de hulpvraag en wat binnen de begeleiding passend is. De voortgang wordt tijdens het traject regelmatig besproken.
Bij Brein & Welzijn bekijken we of cognitieve gedragstherapie bij angst aansluit bij jouw situatie en doelen. Een psycholoog of orthopedagoog kan samen met jou verkennen welke begeleiding passend is en in welk tempo je wilt werken. Wil je dit rustig bespreken? Plan dan een gratis kennismakingsgesprek.
